De 'Mr. Darcy' van Groningen woonde in Wedde

 

In de achttiende eeuw hoorde Groningen als soevereine staat bij de Republiek der Verenigde Nederlanden. Rond 1800 veranderde alles. De Fransen kwamen en lijfden Groningen en de rest van de republiek in bij het Franse keizerrijk. Frans werd de officiële taal.  De burgerlijke stand werd ingevoerd en iedereen moest een vaste achternaam aannemen. Tot die tijd gold meestal de voornaam van de vader als achternaam. De invloed van de keizer, Napoleon Bonaparte, was overal. Hij bepaalde alles, zelfs de mode. 

 

Romeins

Zijn grote voorbeelden waren de Romeinse keizers en hij was gek op alles wat met hen te maken had, van architectuur tot de simpele kleding die zij droegen op de fraaie beelden uit Rome. Napoleon aapte deze stijl na en zette daarmee een jarenlange trend, die overgenomen werd door vele lagen van de bevolking in Europa.

Modetekening voor een mannenoutfit voor overdag, uit ‘Le Beau Monde’, november 1806.

 

Iedereen die stof kon kopen en handig was met naald en draad kon meedoen met deze nieuwe mode, die later qua stijl 'Empire' wordt genoemd. De kleding had geen opsmuk en kon van eenvoudige stoffen worden gemaakt. Het was ook de tijd dat de eerste modetijdschriften met patronen en voorbeelden verschenen. Deze konden worden overgetekend en doorgegeven.

 

Gronings mannenhemd
In de collectie van het MOW in Bellingwolde zijn vele linnen hemden te vinden, voor zowel vrouwen als mannen. Eén van die mannenhemden stamt uit de tijd van Napoleon.

Gronings mannenhemd met een halsboord tot aan de kin

 

Typerend voor dit mannenhemd is de simpele snit en de hoge halsboord die tot op de kaak reikt. Om de halsboord werd een zogenaamde ‘cravat’ geknoopt, een groot vierkant doek van dun katoen, dat diagonaal werd opgevouwen tot een lange band. 

 

Geen onderbroek

Over dit hemd werd een mouwloos vest gedragen en daar overheen een strakke rokjas van eenvoudige wollen stof met weggesneden voorpanden, een grote kraag en een dubbele rij kopen. Deze jas was het tegenovergestelde van de overdadig geborduurde wijde mannenjassen die in de gehele 18e eeuw werden gedragen. Buik en benen kwamen volledig in het zicht, zoals bij de gestroomlijnde Romeinse beelden. Mannen lieten weer hun goedgevormde lijf zien. Ook de broek werd steeds nauwer. Onderbroeken bestonden toen nog niet. Het lange hemd werd gewoon in het kruis dubbelgevouwen. Met deze nieuwe kledingstijl ontstond in feite de basis voor de mannenkleding van nu. Strakke broeken, overhemden en goed zittende jassen zijn nog altijd in de mode. Al ruim tweehonderd jaar. Met dank aan Napoleon. 

Een vierkantje voor extra armslag

 

Het linnen mannenhemd uit de collectie van het MOW is waarschijnlijk in Westerwolde of de graanrepubliek gemaakt. Van oudsher werd er namelijk veel vlas op de Groninger klei verbouwd. Dit vlas werd door de mensen thuis tot garen gesponnen. Daarna weefde de dorpswever er linnen van.  Bij handmatig geweven linnen bepaalde de breedte van het weefgetouw de breedte van het hemd. Als de stof te smal was voor de drager, dan naaide men driehoeken in de zijkanten. Linnennaaisters uit het dorp zetten de mannenhemden meestal in elkaar.

 

In feite bestaat het hemd dus uit twee lange lappen linnen. De naaisters knipten geen armsgaten in de panden, zoals later gebruikelijk was, maar zetten de mouwen er recht in, zodat de schoudernaad op de bovenarm viel. Tussen de naden onder de oksel naaiden ze voor extra armslag een vierkant lapje stof. 

Spinnetje in de halsopening

 

Bij de hals knipten ze de stof gewoon in, zodat er een simpele halsopening ontstond, die onderaan werd versterkt met een zogenaamd ‘spinnetje’, een inzetje van naaldkant. Daaronder borduurden ze meestal de initialen van de drager. Tot ver in de negentiende eeuw werden hemden op deze manier gemaakt, voor zowel mannen áls vrouwen. 

Portret van Mr. Arnold Hendrik Koning, notaris van de keizer

 

Dit model hemd werd door iedereen gedragen, dus ook door de allereerste notarissen die rond 1811 door de keizer werden benoemd. Eén van hen was Mr. Arnold Hendrik Koning. Hij werkte als notaris in Bellingwolde en Wedde.

 

Er is een portret van hem bewaard gebleven. Hierop zien we dat Mr. Koning met de mode meedeed. Hij draagt de kledingstijl van Napoleon: een jas met een dubbele rij knopen, een iets gerimpelde mouwaanzet, een grote omgevouwen kraag met een ingesneden M (die moest ervoor zorgen dat de kraag omhoog bleef staan), een hemd met een hoge boord tot aan de kin, een zwierig geknoopte das (cravat) en een vest dat open is bij de hals. Ook zijn warrige haardos en bakkebaarden zijn typerend voor die tijd. 

Colin Firth als Mr. Darcy in de BBC-verfilming van Pride and Prejudice

 

Het portret van Mr. Koning deed me direct denken aan Mr. Darcy uit de BBC-verfilming van het boek Pride and Prejudice, geschreven rond 1800 door Jane Austen. De rol van Darcy werd schitterend vertolkt door de Britse acteur Colin Firth. Het Gemeentemuseum in Den Haag besteedde in 2014 aandacht aan dit beroemde boek-karakter tijdens de expositie ‘Mr. Darcy meets Eline Vere’. De filmkostuums van Colin Firth hadden daar een prominente plek naast prachtige, originele kostuums, ooit gedragen door welgestelde Nederlanders in de negentiende eeuw.

Kleding uit de BBC-productie Pride and Prejudice, 2014

 

Hoewel de stof en het model simpel waren, kon je toch aan de pasvorm en de afwerking zien hoe welgesteld iemand was. Met andere woorden: of de kleding door eersteklas kleermakers en naaisters was gemaakt of niet. De formele kleding, gedragen door Colin Firth, is een zwarte rokjas, een licht vest, een hemd met hoge boord en cravat, een zwarte kniebroek, witte kousen en platte schoenen. De kleding is ontworpen door Dinah Collin en gemaakt door Cosprop in London. Dinah keek de kunst af van afbeeldingen uit de Franse modetijdschriften uit het begin de tijd van Napoleon.

Boeken van Jane Austen, feiten én fictie


De Engelse schrijfster Jane Austen was een tijdgenoot van Mr. Koning. Ze liet zich bij het schrijven inspireren door echte mensen. Wel veranderde ze de namen. In haar boek Pride and Prejudice gaat Mr. Darcy met de vrouw van zijn hart, Elisabeth Bennet, op zijn landgoed Pemberley, in het Engelse Derbyshire wonen. De ‘notaris van de keizer’, Mr. Arnold Hendrik Koning, betrok uiteindelijk met zijn Eduarda Thalia Eckringa en zijn elf kinderen de burcht in het Groningse Wedde.

 

Kunst

Mr. Darcy hield van paardrijden, de natuur en van kunst. Mr. Koning ook. Hij reed graag door het ruige land rondom Wedde om inspiratie op te doen voor zijn schilderijen. Want hij verzamelde niet alleen kunst, hij schilderde ook en was zelfs lid van het kunstlievend genootschap Pictura in de stad Groningen. 

De burcht in Wedde werd in 1829 het huis van Mr. Koning

 

De burcht werd vóór Mr. Koning bewoond door zijn schoonvader, de maire, schout en burgemeester van de gemeente Wedde, Sixtus Gerhardus Eckringa. Na de dood van Eckringa besloot de eigenaar, de stad Groningen, de burcht met de omliggende hooilanden te verkopen.

 

Jenevertje

Er verscheen een advertentie in de krant. Mr. Koning had wel interesse in huis en land en stuurde zijn klerk Addens erop af. Hij sloot de deal voor 6800 gulden, wat in die tijd een aanzienlijk bedrag was. Addens kocht vervolgens het huis van Koning in Bellingwolde. Beide heren hebben er ’s avonds vast een jenevertje op gedronken. 

Handtekening van Mr. Koning op de geboorteakte van zoon Arnold, het enige kind van Arnold Hendrik en Eduarda Thalia dat op de burcht in Wedde werd geboren. 

Mr. Koning beleefde gouden dagen in Wedde en omgeving. Hij legde het vast in dit schilderij.


We gaan even terug naar het begin van 1800.

Het landschap van Westerwolde is nog wild. Een zandweg slingert door uitgestrekte woeste gronden. Hier en daar staat een simpel huis, een ‘hut’. Een ruiter leidt zijn paard langs de wilde bloemen. Hij tikt even de rand van zijn hoed aan als hij een boer voorbijrijdt. ‘Goeiedag’, klinkt het. ‘Moi-e!’ De ruiter, Mr. Koning, zucht. Zijn ogen strelen de kleuren van het ongerepte landschap. Zijn blik glijdt over het moois rondom hem. Het landschap is net een schilderspalet. De indigoblauwe lucht boven het okergeel van het jacobskruid, het omber van de ingedroogde zuring, witte vlekjes van de kamille en hier en daar nog een likje karmijnrode klaprozen.

 

Hij houdt van deze gouden dagen in de zomer, van het strijklicht in de namiddag. Hij waant zich dan in het paradijs. Onderweg ziet hij gekapte bomen liggen. Dan weet hij weer dat hij dit paradijs moet delen met mensen die in bomen warmte zien en in het land ruimte voor hun dieren. Hij grinnikt even als hem het antwoord van boer Boele te binnen schiet toen hij onlangs tegen hem zei: ‘Wat woon je hier toch mooi!’ En Boele tevreden antwoordde: Joa, meneer, ’t is een mooi stee om zwienen te hoalen!’ 

Omgeving de Burcht in Wedde nu


Nog steeds is het prachtig in Westerwolde. Het kleurenpalet van Mr. Koning is nog volop aanwezig. De prachtige burcht staat er nog in volle glorie. Het werk van Mr. Koning hangt binnen, in het museum. Je kunt er op het terras uitrusten en genieten van de mooi aangelegde tuin. De voormalige hooilanden zijn omgetoverd tot natuurgebied waar je je alleen waant in een bloemenparadijs.  Meer informatie vind je op www.burchtwedde.nl.

 

Levende geschiedenis
Zelf maak ik al jaren kleding op basis van historische voorbeelden, net zo als Dinah Collin voor de BBC-productie Pride and Prejudice. Voor mij begon het in 2000 toen ik samen met twee vrienden de landelijke historische vereniging Het Salet had opgericht. Voor de verschillende taferelen die we op locatie nabootsten, moesten diverse outfits worden gemaakt, want een jurk voor de Napoleontische veldslag in Bourtange ziet er heel anders uit dan een jurk voor slot Oud-Zuylen in Utrecht. Datzelfde geldt, in mindere mate, voor de mannenkleding. Een zwarte rokjas was voor chic. Een ‘gekleurde’ voor overdag.

Albert Wildeman in een creatie van mij: een dagelijkse outfit én de nieuwste rage voor de man rond 1810: een blauwe rokjas, een lichte, strakke klepbroek, lange rijlaarzen, en een hoge hoed met geschulpte rand. Op de achtergrond slot Oud-Zuylen.

 

 

Bronnen:
Hemd uit de textielcollectie van het MOW, nr. 6004.
Fashion for men, an illustrated history, D. de Marly
The making of Pride and Prejudice, Sue Birtwistle & Susie Conklin
Voor een handvol stuivers, Richard Paping
Expositie ‘Mr. Darcy meets Eline Vere, Gemeentemuseum Den Haag
Online document ‘Het notariaat van Wedde en zijn rijke geschiedenis', Harm Nijboer
RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis

www.allegroningers.nl
Le beau monde, 1806


 

 

Please reload

Please reload

  • Facebook - Black Circle
  • Instagram - Black Circle
  • Pinterest - Black Circle
(C) Jenny Wildeman Luppens
 www.wildebloumkes.nl